Eklablog Tous les blogs Top blogs Littérature, BD & Poésie
Editer l'article Suivre ce blog Administration + Créer mon blog
MENU

Site consacré à toutes les langues du monde, connues et inconnues

HAIDA

X̱AAD KÍL 


Au fil du temps, la population haïda s'est fortement réduite pour se cantonner dans quatre villages situés sur les îles du Prince-de-Galles, en Alaska, et sur les îles de la Reine Charlotte, rebaptisées depuis Haida Gwaii, dans la province canadienne de la Colombie-Britannique: Masset, Skidegate, Hydeburg et Kasaan. Peu parlé par les différentes communautés, des tentatives de préservation ont été lancées par le biais des programmes d'enseignement afin d'éviter son extinction. A l'origine appartenant à la famille linguistique na-dené, cette langue est maintenant considérée comme isolée. Néanmoins, on peut distinguer deux dialectes principaux: celui du village de Masset ou dialecte du Nord (X̱aad Kíl) et celui du village de Skidegate ou dialecte du Sud (Hlɢ̱aagilda X̱aayda Kíl). L'alphabet fut introduit en 1972 en Alaska, mais l'orthographe varie de nos jours en fonction des dialectes qui le composent.

                                                                              

ALPHABET HAIDA


a   á   b   ch  d   e   é   g   ɢ̱   ĝ   h   i   í   j  k

k՚   ḵ   ḵ՚   l   m   n   p   s   t   t՚   tl   tl՚   ts՚   u

ú   w   x   x̱   y   ՚ 


NB:  En raison de problèmes techniques, la ligne souscrite sous la lettre x est décalée par rapport à la graphie d'origine.

 



LES NOMBRES

Le haïda emploie un système décimal. A noter que 9 se traduit par 10-1, 19 par 20-1 et 90 par 100 - 10. Les nombres 100 et 1000 sont empruntés à l'anglais.


1          sɢ̱wáansang      
2          sdáng
3          hlɢ̱únahl
4          stánsang
5          tléehl
6          tla՚ únhl
7          jagwaa
8          sdáansaangaa
9          tláahl sɢ̱wáansang gúu
10        tláahl, tláalaay sɢ̱wáansang

11         tláahl  ՚wáag sɢ̱wáansang
12        tláahl  ՚wáag sdáng
13        tláahl  ՚wáag hlɢ̱únahl
14        tláahl  ՚wáag stánsang
15        tláahl  ՚wáag tléehl
16        tláahl  ՚wáag tla՚ únhl
17        tláahl  ՚wáag jagwaa
18        tláahl  ՚wáag sdáansaangaa
19        tláahl  ՚wáag tláahl sɢ̱wáansang gúu


20       tláalaay sdáng
21        tláalaay sdáng  ՚wáag sɢ̱wáansang
30       tláalaay hlɢ̱únahl
40       tláalaay stánsang
50       tláalaay tléehl
60       tláalaay tla՚ únhl
70       tláalaay jagwaa
80       tláalaay sdáansaangaa
90       tláalaay tláahl sɢ̱wáansang gúu
100     hándad, tláalaay tláahl
1000  táawsan



LE TEMPS

LA DIVISION DU TEMPS

matin   sáng áaygaa  
midi   sántajaa  
soir   sángyaa  
nuit   ɢ̱áalgaa  

jour   sáng  
semaine   sándiigaa  
mois   ḵúng  
année   an 

minute   mánad  
heure   k՚ asgad  

hier   adaahl  
aujourd'hui   áayaad
demain   adaahl 



LES JOURS DE LA SEMAINE

lundi   Sáng Sɢ̱wáansang
mardi   Sáng Sdáng 
mercredi   Sáng Hlɢ̱únahl  
jeudi   Sáng Stánsang  
vendredi   Sáng Tléehl  
samedi   Sándiigaa Xajúu 
dimanche  Án Sáanjuudaa Sangáay  




LES MOIS DE L'ANNEE

janvier   Ḵúng Sɢ̱wáansang  
février   Ḵúng Sdáng  
mars   Ḵúng Hlɢ̱únahl 
avril   Ḵúng Stánsang  
mai   Ḵúng Tléehl 
juin   Ḵúng Tla՚ únhl  
juillet   Ḵúng Jagwaa  
août   Ḵúng Sdáansaangaa  
septembre   Ḵúng Tláahl Sɢ̱wáansang Gúu  
octobre   Ḵúng Tláahl   
novembre   Ḵúng Tláahl  ՚Wáag Sɢ̱wáansang  
décembre   Ḵúng Tláahl  ՚Wáag Sdáng


Remarque:  Les noms des jours de la semaine et des mois de l'année font référence aux nombres. Pour ces derniers, il existe également des termes traditionnels.
  



LE CORPS HUMAIN


artère   ɢ̱ayáng sk՚ i՚ íi, ɢ̱ayánsk՚ yaaw
barbe   sḵ՚ íwii, sḵ՚ wang
bouche   x̱ahlíi, x̱ahláang
bras   xyáay, xyáang
cerveau   ḵasáng ts՚ áng, ḵasáng ts՚ angáng
cheveu   ḵaj, ḵajáng
cheville   imáa, st՚ áay t՚ amál
cil   x̱áng hlt՚ áaguj, x̱áng hlt՚ áagujang     
coeur  k՚ úug, k՚ úugang
colonne vertébrale   sgwáay sk՚ agad, ts՚ úuwaang
corps   dláay, hluwáng
côte   x̱íwii, x̱íwaang
cou   x̱íl, x̱íilang
coude  xi k՚ usíi, xi k՚ usáang
crâne  ḵaj skuj
cuisse   ḵ՚ áa ḵ՚ wáalwaay
dent  ts՚ áng, ts՚ angáng
doigt  stla ḵ՚ ángii, stláang ḵ՚ ángaang
dos  ún, úunang
épaule   skyúu, sḵál, skyuwáng, sḵaláng
estomac  dál, dahljuwáng, k՚ íij, k՚ íijang
fesse  kwáay  ՚wíi chiingáay, kwáayang
foie   tl՚ ak՚ úl, tl՚ ak՚ uláang
front   ḵúl, ḵuláng
genou   ḵ՚ ulúu ḵaj, ḵ՚ uláng ḵajáng
gorge   ḵagánjuu, ḵagánjuwang
hanche   ḵ՚ ahl՚ úl, ḵ՚ ahl՚ uláng
intestin  sdláan, sdláanang
jambe   ḵ՚ ulúu, ḵ՚ uláng
joue  ts՚ ad, ts՚ adáng
langue   t՚ áangal, t՚ áangalang
larme  x̱áng x̱awáng
lèvre   k՚ ud, k՚ udáng
mâchoire  sɢ̱áay k՚ u՚ úldangaay
main   stláay, stláang
menton   hlkáay, hlkáayang
moustache   sḵ՚ íwii, sḵ՚ íwang
narine   kún ḵáahlii, kúnts՚ ul, kún xíilaangs, kúnts՚ ulang
nez  kún, kunáng
nombril   sgíl, sgíilang
nuque  ts՚ ak՚ íi, ts՚ ak՚ áang
oeil  x̱ángii, x̱ángaang
ongle  stl ՚a k՚ ún, stl՚ a k՚ unáng
oreille  gyúu, gyuwáng
orteil   st՚ a ḵ՚ ángii, st՚ áang ḵ՚ ángaang
os   skuj, skujáng
paupière   x̱áng ɢ̱áal, x̱áng ún, x̱áng úunang
peau   ḵ՚ ál, ḵ՚ aláng
pied   st՚ áay, st՚ áang
poignet  stláay k՚ u՚ úldangaay                                 
poitrine   ḵán, ḵán skuj, ḵánang, ḵán skujáng
pouce  stla k՚ wáayaa, stla k՚ wáayang
poumon   hlkuxwíi
rein  cháay, cháayang
ride  sk՚ álj
salive  hl՚ áan, hl՚ áanang
sang  ɢ̱áy, ɢ̱ayáng
sein   tl՚ ánuwaay, tl՚ ánuwaang
sourcil   x̱áng sk՚ yáaj, x̱ángaang sk՚ yáaj
sueur  dangáldgaay, dangáldgaang
talon  st՚ a k՚ usíi, st՚ a k՚ usáang
tête  ḵaj, ḵajáng
veine   ɢ̱ayáng sk՚ i՚ íi, ɢ̱ayánsk՚ yaaw
ventre  dál, k՚ íijang
visage  x̱ángii, x̱ángaang



LES ANIMAUX

animal   gin tiigáa
abeille   sɢ̱áal
aigle (à tête blanche)   ɢ̱úud (jeune), ts՚ áak՚ (adulte)
âne   múuluu
araignée   ḵ՚ uhl chiyáang
baleine   kún
canard   x̱aa
cerf   k՚ áad
chat   dúus
cheval   gyuudáan
chien   x̱a
cochon   gwáasaaw
coq   sḵáw íihlangaa
crabe   ḵ՚ ust՚ áan
crapaud   hlk՚ yáan ḵ՚ ust՚ áan
écureuil (roux)   dasĝaa, gahlts՚ áagw
éléphant   gin ts՚ áng jándaas
fourmi   ḵaj ḵ՚ íisdang
grenouille   hlk՚ yáan ḵ՚ ust՚ áan
guêpe   sɢ̱áal
hibou (à cornes)   gudguníis
hirondelle   sɢ̱wáagaan ḵaj
libellule   díi gwaa t՚ amíi, dúuduu՚ aayaangaa
loup   ɢ̱úuj
mouche   díidaan
moustique   stl՚ i՚ ílt՚ gwaang
mouton   lamdúu
oiseau   x̱it՚ íid
ours   táan (noir), xúuj (brun)
papillon   stl՚ aḵam
phoque   x̱udgún, x̱úud
poisson   chíin, sḵ՚ ahlang
poule   jagáns
puce   t՚ am
rat   kagan
renard   naĝats՚ íi
requin   ḵ՚ aad
serpent   sag
singe   chagúu, jagúu, mánggii
souris   kagan
taureau   masmúus
tortue   Waahúu ḵ՚ ust՚ anáay
vache   masmúus
veau   masmúus gíit՚ ii




LA TERRE ET LE MONDE


LA NATURE

air   sáng
arbre   ḵíid
argent   dáalaa
bois   hlk՚ yáan
branche   ḵíid hlḵ՚ áay
brouillard   yáanaang
chaleur   k՚ íina (être chaud)
ciel   ḵwíi, yáan
côte   tlagwáad
couleur   x̱anggáay 
eau   ɢ̱ándl
éclair   sɢ̱i ḵ՚ ajáang
étoile   k՚ aayhlt՚ áa
fer   ya՚ áats՚
feu   ts՚ áanuu
feuille   xíl
fleur   x̱iláay
fleuve   ɢ̱ándl
forêt   ḵíidaay ḵáahlii, adíidsii
froid   tadayáay (temps froid)
fumée   ɢ̱ayáaw, ɢ̱áayuu
glace   ḵálg
herbe   ḵ՚ án
île   gwáay 
lac   súu
lumière   ḵ՚ áas ɢ̱udáaw
lune   ḵúng
mer   tang
monde   hlan-gwáay
montagne   tlat՚ a՚ áaw
neige   t՚ a՚ áaw
nuage   yáan
ombre   hlḵyeewjáa
or   gúul
papier   ḵugíin
pierre   ḵwaa
plante   xíl
pluie   ts՚ íig
poussière   sḵ՚ íl
racine   ḵ՚ úl
rocher   ḵwaa
sable   táas
soleil   juuyáay
tempête   hlɢ̱ahluu ḵáa
Terre   hlan-gwáay
terre   ḵ՚ wíi
vent   tajáaw
verre   ḵálg



LES COULEURS

blanc   ɢ̱ada
bleu   ɢ̱uhlahl
jaune   k՚ ánhlahl
noir   hlɢ̱ahl
rouge   sɢ̱id
vert   sɢ̱inuwáa, sɢ̱ináawgaa, k՚ ánhlahl



LES POINTS CARDINAUX

nord   sahgúusd, sahgwíi
sud   t՚ áaguusd, x̱aadláaguusd
est   sáa tlagáasd, sáa tlagáa gwíi
ouest   jagwáa



LES SAISONS

printemps   ḵ՚ íntl՚ eehl
été   ḵ՚ ínad (début de l'été), aḵ՚ ín-gahl (tardif)
automne   cháanuud, táanuud
hiver   sánggaadaay

 

Retour à l'accueil
Partager cet article
Repost0
Pour être informé des derniers articles, inscrivez vous :
Commenter cet article