X̱AAD KÍL
Au fil du temps, la population haïda s'est fortement réduite pour se cantonner dans quatre villages situés sur les îles du Prince-de-Galles, en Alaska, et sur les îles de la Reine Charlotte, rebaptisées depuis Haida Gwaii, dans la province canadienne de la Colombie-Britannique: Masset, Skidegate, Hydeburg et Kasaan. Peu parlé par les différentes communautés, des tentatives de préservation ont été lancées par le biais des programmes d'enseignement afin d'éviter son extinction. A l'origine appartenant à la famille linguistique na-dené, cette langue est maintenant considérée comme isolée. Néanmoins, on peut distinguer deux dialectes principaux: celui du village de Masset ou dialecte du Nord (X̱aad Kíl) et celui du village de Skidegate ou dialecte du Sud (Hlɢ̱aagilda X̱aayda Kíl). L'alphabet fut introduit en 1972 en Alaska, mais l'orthographe varie de nos jours en fonction des dialectes qui le composent.
ALPHABET HAIDA
a á b ch d e é g ɢ̱ ĝ h i í j k
k՚ ḵ ḵ՚ l m n p s t t՚ tl tl՚ ts՚ u
ú w x x̱ y ՚
NB: En raison de problèmes techniques, la ligne souscrite sous la lettre x est décalée par rapport à la graphie d'origine.
LES NOMBRES
Le haïda emploie un système décimal. A noter que 9 se traduit par 10-1, 19 par 20-1 et 90 par 100 - 10. Les nombres 100 et 1000 sont empruntés à l'anglais.
1 sɢ̱wáansang
2 sdáng
3 hlɢ̱únahl
4 stánsang
5 tléehl
6 tla՚ únhl
7 jagwaa
8 sdáansaangaa
9 tláahl sɢ̱wáansang gúu
10 tláahl, tláalaay sɢ̱wáansang
11 tláahl ՚wáag sɢ̱wáansang
12 tláahl ՚wáag sdáng
13 tláahl ՚wáag hlɢ̱únahl
14 tláahl ՚wáag stánsang
15 tláahl ՚wáag tléehl
16 tláahl ՚wáag tla՚ únhl
17 tláahl ՚wáag jagwaa
18 tláahl ՚wáag sdáansaangaa
19 tláahl ՚wáag tláahl sɢ̱wáansang gúu
20 tláalaay sdáng
21 tláalaay sdáng ՚wáag sɢ̱wáansang
30 tláalaay hlɢ̱únahl
40 tláalaay stánsang
50 tláalaay tléehl
60 tláalaay tla՚ únhl
70 tláalaay jagwaa
80 tláalaay sdáansaangaa
90 tláalaay tláahl sɢ̱wáansang gúu
100 hándad, tláalaay tláahl
1000 táawsan
LE TEMPS
LA DIVISION DU TEMPS
matin sáng áaygaa
midi sántajaa
soir sángyaa
nuit ɢ̱áalgaa
jour sáng
semaine sándiigaa
mois ḵúng
année an
minute mánad
heure k՚ asgad
hier adaahl
aujourd'hui áayaad
demain adaahl
LES JOURS DE LA SEMAINE
lundi Sáng Sɢ̱wáansang
mardi Sáng Sdáng
mercredi Sáng Hlɢ̱únahl
jeudi Sáng Stánsang
vendredi Sáng Tléehl
samedi Sándiigaa Xajúu
dimanche Án Sáanjuudaa Sangáay
LES MOIS DE L'ANNEE
janvier Ḵúng Sɢ̱wáansang
février Ḵúng Sdáng
mars Ḵúng Hlɢ̱únahl
avril Ḵúng Stánsang
mai Ḵúng Tléehl
juin Ḵúng Tla՚ únhl
juillet Ḵúng Jagwaa
août Ḵúng Sdáansaangaa
septembre Ḵúng Tláahl Sɢ̱wáansang Gúu
octobre Ḵúng Tláahl
novembre Ḵúng Tláahl ՚Wáag Sɢ̱wáansang
décembre Ḵúng Tláahl ՚Wáag Sdáng
Remarque: Les noms des jours de la semaine et des mois de l'année font référence aux nombres. Pour ces derniers, il existe également des termes traditionnels.
LE CORPS HUMAIN
artère ɢ̱ayáng sk՚ i՚ íi, ɢ̱ayánsk՚ yaaw
barbe sḵ՚ íwii, sḵ՚ wang
bouche x̱ahlíi, x̱ahláang
bras xyáay, xyáang
cerveau ḵasáng ts՚ áng, ḵasáng ts՚ angáng
cheveu ḵaj, ḵajáng
cheville imáa, st՚ áay t՚ amál
cil x̱áng hlt՚ áaguj, x̱áng hlt՚ áagujang
coeur k՚ úug, k՚ úugang
colonne vertébrale sgwáay sk՚ agad, ts՚ úuwaang
corps dláay, hluwáng
côte x̱íwii, x̱íwaang
cou x̱íl, x̱íilang
coude xi k՚ usíi, xi k՚ usáang
crâne ḵaj skuj
cuisse ḵ՚ áa ḵ՚ wáalwaay
dent ts՚ áng, ts՚ angáng
doigt stla ḵ՚ ángii, stláang ḵ՚ ángaang
dos ún, úunang
épaule skyúu, sḵál, skyuwáng, sḵaláng
estomac dál, dahljuwáng, k՚ íij, k՚ íijang
fesse kwáay ՚wíi chiingáay, kwáayang
foie tl՚ ak՚ úl, tl՚ ak՚ uláang
front ḵúl, ḵuláng
genou ḵ՚ ulúu ḵaj, ḵ՚ uláng ḵajáng
gorge ḵagánjuu, ḵagánjuwang
hanche ḵ՚ ahl՚ úl, ḵ՚ ahl՚ uláng
intestin sdláan, sdláanang
jambe ḵ՚ ulúu, ḵ՚ uláng
joue ts՚ ad, ts՚ adáng
langue t՚ áangal, t՚ áangalang
larme x̱áng x̱awáng
lèvre k՚ ud, k՚ udáng
mâchoire sɢ̱áay k՚ u՚ úldangaay
main stláay, stláang
menton hlkáay, hlkáayang
moustache sḵ՚ íwii, sḵ՚ íwang
narine kún ḵáahlii, kúnts՚ ul, kún xíilaangs, kúnts՚ ulang
nez kún, kunáng
nombril sgíl, sgíilang
nuque ts՚ ak՚ íi, ts՚ ak՚ áang
oeil x̱ángii, x̱ángaang
ongle stl ՚a k՚ ún, stl՚ a k՚ unáng
oreille gyúu, gyuwáng
orteil st՚ a ḵ՚ ángii, st՚ áang ḵ՚ ángaang
os skuj, skujáng
paupière x̱áng ɢ̱áal, x̱áng ún, x̱áng úunang
peau ḵ՚ ál, ḵ՚ aláng
pied st՚ áay, st՚ áang
poignet stláay k՚ u՚ úldangaay
poitrine ḵán, ḵán skuj, ḵánang, ḵán skujáng
pouce stla k՚ wáayaa, stla k՚ wáayang
poumon hlkuxwíi
rein cháay, cháayang
ride sk՚ álj
salive hl՚ áan, hl՚ áanang
sang ɢ̱áy, ɢ̱ayáng
sein tl՚ ánuwaay, tl՚ ánuwaang
sourcil x̱áng sk՚ yáaj, x̱ángaang sk՚ yáaj
sueur dangáldgaay, dangáldgaang
talon st՚ a k՚ usíi, st՚ a k՚ usáang
tête ḵaj, ḵajáng
veine ɢ̱ayáng sk՚ i՚ íi, ɢ̱ayánsk՚ yaaw
ventre dál, k՚ íijang
visage x̱ángii, x̱ángaang
LES ANIMAUX
animal gin tiigáa
abeille sɢ̱áal
aigle (à tête blanche) ɢ̱úud (jeune), ts՚ áak՚ (adulte)
âne múuluu
araignée ḵ՚ uhl chiyáang
baleine kún
canard x̱aa
cerf k՚ áad
chat dúus
cheval gyuudáan
chien x̱a
cochon gwáasaaw
coq sḵáw íihlangaa
crabe ḵ՚ ust՚ áan
crapaud hlk՚ yáan ḵ՚ ust՚ áan
écureuil (roux) dasĝaa, gahlts՚ áagw
éléphant gin ts՚ áng jándaas
fourmi ḵaj ḵ՚ íisdang
grenouille hlk՚ yáan ḵ՚ ust՚ áan
guêpe sɢ̱áal
hibou (à cornes) gudguníis
hirondelle sɢ̱wáagaan ḵaj
libellule díi gwaa t՚ amíi, dúuduu՚ aayaangaa
loup ɢ̱úuj
mouche díidaan
moustique stl՚ i՚ ílt՚ gwaang
mouton lamdúu
oiseau x̱it՚ íid
ours táan (noir), xúuj (brun)
papillon stl՚ aḵam
phoque x̱udgún, x̱úud
poisson chíin, sḵ՚ ahlang
poule jagáns
puce t՚ am
rat kagan
renard naĝats՚ íi
requin ḵ՚ aad
serpent sag
singe chagúu, jagúu, mánggii
souris kagan
taureau masmúus
tortue Waahúu ḵ՚ ust՚ anáay
vache masmúus
veau masmúus gíit՚ ii
LA TERRE ET LE MONDE
LA NATURE
air sáng
arbre ḵíid
argent dáalaa
bois hlk՚ yáan
branche ḵíid hlḵ՚ áay
brouillard yáanaang
chaleur k՚ íina (être chaud)
ciel ḵwíi, yáan
côte tlagwáad
couleur x̱anggáay
eau ɢ̱ándl
éclair sɢ̱i ḵ՚ ajáang
étoile k՚ aayhlt՚ áa
fer ya՚ áats՚
feu ts՚ áanuu
feuille xíl
fleur x̱iláay
fleuve ɢ̱ándl
forêt ḵíidaay ḵáahlii, adíidsii
froid tadayáay (temps froid)
fumée ɢ̱ayáaw, ɢ̱áayuu
glace ḵálg
herbe ḵ՚ án
île gwáay
lac súu
lumière ḵ՚ áas ɢ̱udáaw
lune ḵúng
mer tang
monde hlan-gwáay
montagne tlat՚ a՚ áaw
neige t՚ a՚ áaw
nuage yáan
ombre hlḵyeewjáa
or gúul
papier ḵugíin
pierre ḵwaa
plante xíl
pluie ts՚ íig
poussière sḵ՚ íl
racine ḵ՚ úl
rocher ḵwaa
sable táas
soleil juuyáay
tempête hlɢ̱ahluu ḵáa
Terre hlan-gwáay
terre ḵ՚ wíi
vent tajáaw
verre ḵálg
LES COULEURS
blanc ɢ̱ada
bleu ɢ̱uhlahl
jaune k՚ ánhlahl
noir hlɢ̱ahl
rouge sɢ̱id
vert sɢ̱inuwáa, sɢ̱ináawgaa, k՚ ánhlahl
LES POINTS CARDINAUX
nord sahgúusd, sahgwíi
sud t՚ áaguusd, x̱aadláaguusd
est sáa tlagáasd, sáa tlagáa gwíi
ouest jagwáa
LES SAISONS
printemps ḵ՚ íntl՚ eehl
été ḵ՚ ínad (début de l'été), aḵ՚ ín-gahl (tardif)
automne cháanuud, táanuud
hiver sánggaadaay