Eklablog Tous les blogs Top blogs Littérature, BD & Poésie
Editer l'article Suivre ce blog Administration + Créer mon blog
MENU

Site consacré à toutes les langues du monde, connues et inconnues

DENA'INA

DENA՚ INA QENAGA

 

Le dena'ina, dont la traduction littérale signifie "le peuple ", est une langue amérindienne qui subsiste encore au centre-sud de l'Alaska dans la région de Cook Inlet et des lacs Clark et Iliamna. Anciennement nommée tanaina, la langue se présente sous la forme de quatre variétés dialectales (Inland, Upper Inlet, Outer Inlet ou Kenai, Iliamna), mais aucune d'entre elles ne peut prétendre représenter une référence standard si bien que plusieurs termes différents apparaissent dans la traduction. Le dena'ina appartient au groupe septentrional de la famille athabascane et semble être l'unique représentant dans cette région. Menacée de disparition, la langue n'est parlée que par un nombre très restreint de locuteurs en raison, notamment, de la politique d'anéantissement des langues indigènes instaurée par le Alaska Territorial School Department of Education au début du 20ème siècle. En 1972 fut développé un alphabet de 40 lettres pour sauvegarder la langue, ce qui permit la publication d'ouvrages didactiques sur le dena'ina et la création d'une classe destinée à son enseignement dans le Kenai Peninsula College, mais les résultats obtenus sont encore loin d'apporter une note d'espoir sur son devenir. 

L'alphabet dena'ina est le suivant:


՚   a   b   ch   ch՚   d   dl   dz   e   g   gg   gh   h   ĥ   i   j   k   k՚   l   ł

m   n   q   q՚   s   sh   t   t՚   tl   tl՚   ts   ts՚   u   v   w   x   y   ŷ   z   zh 

 

 

COMPTER EN DENA'INA

Le système numéral est décimal. La série de nombres présentée ci-dessus sert à compter les objets, mais il existe également en parallèle d'autres séries de 1 à 10 pour compter les êtres humains, les termes de temps et de lieux.

 

1            ts՚ ełq՚ i
2            nutiha
3            tuq՚ i
4            dink՚ i
5            ch՚ qilu
6            k՚ uzhch՚ en՚ i, k՚ uych՚ en՚ i
7            qents՚ eghuyi, qents՚ ugh՚ i
8            łtaqil՚ i, łtaqul՚ i
9            łq՚ ich՚ idi, ts՚ ełq՚ ich՚ idi
10          qeluzhun, qelun, hluzhun


11           ts՚ ełq՚ i veq՚ di, ts՚ ełq՚ uq՚ edi
12          nutiha veq՚ di
13          tuq՚ i veq՚ di, tuq՚ uq ՚edi
14          dink՚ i veq՚ di
15          ch՚ qilu veq՚ di
16          k՚ uzhch՚ en՚ i veq՚ di
17          qents՚ eghuyi veq՚ di
18          łtaqil՚ i veq՚ di
19          łq՚ ich՚ idi veq՚ di


20         ts՚ iłghetna
21          ts՚ iłghetna ts՚ ełq՚ i veq՚ di
30         tut qelun, tut qeluzhun, tut hluzhun
40         denesh hluzhun, dnesda qelun
50         ch՚ qilu hluzhun, ch՚ qilda qelun
60         k՚ uzhch՚ enh hluzhun, k՚ uych՚ enda qelun
70         qents՚ eghuh hluzhun, qents՚ ugh qelun
80         łtaqilh hluzhun, łtaqil՚ i qelun, łtaqul hluzhun
90         ts՚ ełq՚ ich՚ i hluzhun, ts՚ ełq՚ ich՚ idi qelun, łq՚ ich՚ i hluzhun
100       dghasdlin, ghedasdlin, dasdlin
1000    dishja, nuhdaluch՚, qeluzhun ghedasdlin

 

 

LE TEMPS

 

LA DIVISION DU TEMPS

matin   sukan, tsukan, q՚ ut՚ un, q՚ ut՚ en 
midi   ch՚ ijanich, tayanq՚ k՚ ni՚ un, tayang՚ k՚ dalen  
soir   hełch՚
nuit   tets, tl՚ aq՚  

jour   jani, jan 
semaine   nidili, nli, nenli, nelni  
mois   -nu՚ u, -n՚ u, n՚ uyi
année   heyi  

minute   minut
heure   tsesi, tsi, desi  

hier   tl՚ adu, q՚ ayt, q՚ eyat, q՚ ayteh  
aujourd'hui   jan gu, q՚ udi jani  
demain   tałqunda, niłqunda  



LES JOURS DE LA SEMAINE

lundi   qenu ghe tinuqidedatl՚, bendilnik, bonidelnik
mardi   shtwarik, shtwernik 
mercredi   evdornik  
jeudi   shtverik  
vendredi   byatnitsa, batniltsi 
samedi   nli jan, nelni jan, sabota 
dimanche   nuhuch՚ etelch՚ exi jan, qadatdel jani
                     vaskasini, vrasgrusinya, beskesini, beskresenya, waskrisenya     



LES MOIS DE L'ANNEE

Variante du dialecte Cook Inlet Dena'ina:

janvier   Benen Q՚ ank՚ elich՚ deldiłi
février   Benen Tunteyashi 
mars   Benen Tich՚ enashi
avril   Nut՚ aq՚ i N՚ u  
mai   K՚ gguya N՚ u 
juin   Łiq՚ aka՚ a N ՚u  
juillet   Chiluq՚ a Ni՚ u 
août   Benen K՚ enedlidi  
septembre   Benen Hdidechiqi  
octobre   Benen Nuk՚ nedełi  
novembre   Benen Qatgge Ntdałna  
décembre   Benen Yach՚  Naqank՚ delyashi


Variante du dialecte Inland Dena'ina:

janvier   Venen Nuyilqu՚ i 
février   Venen Nutchiłi  
mars   Ndałika՚ a N՚ u 
avril   Venen Nuk՚ net՚ ehi  
mai   Venen Dghazhi  
juin   Ts՚ ek՚ dzelghaxi N՚ u  
juillet   Ch՚ ishanich  
août   Venen K՚ enijuni  
septembre   Venen Niłtuk՚ el՚ eshi  
octobre   Venen Nuk՚ t՚ unłqasi 
novembre   Shagela N՚ u  
décembre   Venen Nunqelts՚ edi   

Remarque: Beaucoup de termes désignant les jours de la semaine sont d'origine russe. Les noms des mois (plus de 80 noms relevés) sont liés principalement aux événements naturels.

 

 

LE CORPS HUMAIN

 

artère   vek՚ its՚, del k՚ isa, vink՚ et՚ a, vench՚ uch՚ a
barbe   bedun՚ i, beduyni, veduyun
bouche   vezaq՚, beyaq՚
bras   vegguna
cerveau   betsighun, vetsinghun, betsitniłkidi
cheveu   vetsighu, bech՚ ixa
cheville   beqagget՚
cil   venughuditl՚ a, benuditl՚ a
coeur   vekuz՚ in, bekuy՚ in, biq՚ di
colonne vertébrale   veyena, vinch՚ i
corps   benest՚ a, vezhek՚
côte   vekaq՚ a
cou   veq՚ es
coude   vech՚ esh
crâne   vetsits՚ ena
cuisse   vegheskena, beq՚ estala
dent   veghi, bezaq՚ ezdli
doigt   belujuk՚ a, beluzheka, belujega, beluts՚ ila
dos   vetaneq, viniq՚, binq՚ e՚, beyenq՚ e
épaule   veghedza
estomac   vechutl՚ a, vechutl՚ na
fesse   vetl՚ utsen, beniłduyi
foie   vezet՚, beyet՚
front   ventuq՚
genou   vechish, bech՚ esh, ugget՚
gorge   vegeła
hanche   be՚ udza, veq՚ eya
intestin   vech՚ ik՚ a
jambe   veqakena, beqatl՚ na, weqałna
joue   bentl՚ uggezh, bentl՚ uggey
langue   betsilu, vetsila
larme   nucheghta՚ a
lèvre   veduveła
mâchoire   veyada
main   vegguna
menton   veyada
moustache   veduveła duyun
muscle   veteya
narine   venik՚ 
nez   venchix, benchish
nombril   vets՚ iq՚a, veluts՚ iq՚ a 
oeil   venagha, beł tugh՚ a
ongle   veluggena
oreille   vejegha, ujil՚ u
orteil   beqalujuk՚ a, veqaluzheha, beqalats՚ eq՚ a
os   vets՚ en, uts՚ ena, beghes
paupière   venugheyes, benahyes
peau   veyes
pied   veqa, beqatl՚ na
poignet   velukena 
poitrine   vejagh
pouce   velukets՚
pouls   kadałtin nghełnu՚ i
poumon   vedzasq՚ a, vedzaseq՚ a
rein   vejech՚ a 
salive   shaq՚, k՚ ezhaq՚ a, k՚ eyaq՚ a
sang   gudałtin, kadałtin, del
sein   vemam՚ a
sourcil   vets՚ entaq՚ a, benughu dits՚ a, venagh didza, beq՚ ezdli 
sueur   eshema, vezila, beyila (sa sueur)
talon   beqatetl՚, veqantetl՚
tête   vetsi, ventsi, bengh՚ i, bekin՚ i
veine   vek՚ its՚, del k՚ isa, vink՚ et՚ a, vench՚ uch՚ a
ventre   vevet՚
visage   venan

Remarque: Beaucoup de termes désignant le corps humain sont utilisés avec la forme possessive à la troisième personne (son, sa ou ses).

 

 

LE MONDE DE LA NATURE

 

LES ANIMAUX

animal   qenexi, qeneshi, ninya, veyich՚  qilani
abeille   k՚ anjidi  ???
agneau   k՚ ghesday, k՚ eyishga, nudyi kuhi, barashga
aigle   yudi (aigle royal), dałika (aigle chauve)
araignée   tuk՚ ejay, chikdashla, nuhqelashi
autruche   k՚ kegh՚ i ggaggashla
baleine   tałin
canard   jija, dałishla
cerf   lindiya
chat   gushga
cheval   guni, guyni
chèvre   esbay, sba
chien   łik՚ a
cochon   tsidinga, sidinga
coq   bidux
crabe   ch՚ nał՚ in, tiq՚ a chihi
dauphin   ts՚ ilbi ht՚ in
écureuil   ts՚ elga, lega, deldida
éléphant   benchish ghetiłi
fourmi   niłkighelchini, tl՚ eh k՚ elkezi
girafe   ts՚ iq՚ es ninya
grenouille   nughay, nughuya
hibou   besini, besi, mesi, k՚ ijeghi
hippopotame   miłni t՚ uh sidinga
hirondelle   kałja, kunłjeja, kunjija, kunłjeja
                      ladusge, lasdochga
insecte   ggih
lapin   nqeba, nqwa, hvaya, ggeh
libellule   k՚ itsey ghełtiłi, k՚ itseŷi ghetiłi, tl՚ unqin ghetiłi
loup   tiqin, tiqundi, beq՚ e ch՚ etniyi, ghenuy
mouche   dem, k՚ ełch՚ ezhi
moustique   ts՚ ix, ts՚ is, nanldałi
mouton   nudyi, nuji, baran (domestique)
oie   nut՚ aq՚ i, ndalvay, dalvaya, ventl՚ u ch՚ anlch՚ eli
oiseau   ggaggashla, ggaggashla gguya, ch՚ ggaggashla
ours (brun)   ggagga, ghenuy
ours (noir)   elt՚ eshi, ghelt՚ eshi, yeghedishla, ghedishla, nel՚ uya, shesh
ours (polaire)   dghelggeyi ggagga, ggagga ta՚ ilk՚ eghi
papillon   ch՚ qałch՚ ema, qałch՚ ema, laduk gguya
phoque   qutsaghił՚ iy, husaghił՚ iy
                 dashtl՚ ech՚ i (phoque noir), dghelggeyi (phoque blanc)
poisson   shagela, łiq՚ a, łuq՚ a
poule   gulitsa, gulutsa
puce   chaqunka, chaqunga, tsahamga
rat   kritsa
renard (roux)   ninyagga, naggets՚ a, q՚ anlcha, q՚ anul՚ esha, ggawiyaq
renard (noir)   k ՚t՚ esha
renard (argenté)   betuk՚ ituni, betu՚ ilzheghi, k՚ t՚ esha, lisitsa
requin   łuq՚ a gizha, łiq՚ a giya, łiq՚ a gizha
rhinocéros   detsenghelkeghi guni
sauterelle   telch՚ ełi, teltemisha, teltisha
serpent   tl՚ eghesh, smiya, zmiya
singe   magaga
souris   dlin՚ a, k՚ eła, chuqank՚ ełi
taureau   bik, k՚ eyich՚ a
vache   guliba, guliva, guluva
veau   dilyonga, guluva gguya


LA NATURE

arbre   k՚ t՚ un  ???
argent   siribru, sudeblu
bois   chik՚ a
branche   k՚ ezikena, k՚ eyikena, k՚ ezikenghay
brouillard   uq, nunigi
chaleur   ebayi, eva՚ i
ciel   yuq՚
eau   miłni, vinłni, biłni, wiłni
éclair   tsila, shila, delvashi
étoile   sin, sem, sim, sen
fer   dayin, k ՚etsey
feu   daz՚ i, qen
feuille   k՚ t՚ un
fleur   ashana, k՚ t՚ un dendashini, sbidochgi, svidok
fleuve   k՚ etnu
forêt   tik՚ teh, tik՚ uteh
froid   ezhi՚ i, ezhiyi, edli՚ i
fumée   dasgedi, łet
glace   ten
herbe   k՚ enchan, k՚ echan
île   ni
lac   ven
lumière   naneq, nayneq, qeljayi, quch՚ eli
lune   gheljay, ghelja
mer   nuti, tika՚ a (océan)
monde   ełnen quq՚
montagne   dghelay, dghili
neige   chitl՚, yes (au sol)   yus, nudahi (qui tombe)
nuage   q՚ es
ombre   ht՚ uch՚
or   zuluda, yuluda
papier   galeq, bumaga
pierre   qałnigi, qanłnigi
plante   nudnelyahi
pluie   kun
poussière   dił, łet 
racine   k՚ ggats՚ a
rocher   ts՚ es, tsa, qałnigi, qanłigi
sable   suŷ, suŷi
soleil   ni՚ i, n՚ uyi, nu՚ uy
Terre   ełnen quq՚
terre   łach
vent   łch՚ ey



LES COULEURS

blanc   dghelggeyi
bleu   didetl՚ ichi՚ i, yuzhun qilt՚ ani, dasgedi qilt՚ ani, kałnay ghazha qilt՚ ani
jaune   deltseghay, ltseghi
noir   dashtl՚ ech՚ i, dghelt՚ ich՚ i, dghelt՚ eshi
rouge   dagheldeli, dasdeli, deldeli
vert   k՚ chan q՚ elchini, k՚ chan qidilt՚ ani, k՚ t՚ un qidilt՚ ani



LES SAISONS

printemps   łitl՚ en
été   shani
automne   nuqeli
hiver   heyi

 

 

Afficher l'image d'origine

 

Afficher l'image d'origine

 

Retour à l'accueil
Partager cet article
Repost0
Pour être informé des derniers articles, inscrivez vous :
Commenter cet article