ADYGHEEN

АДЫГЭБЗЭ

La république d'Adyghée, située au nord-ouest du Caucase, est un membre de la Fédération de Russie. Sa langue, l'adyghéen, appartient à la famille abkhazo-adyghéenne des langues caucasiennes et possède quatre dialectes: l'abzakh, le bjedough, le chapsough et le temirgoy, ce dernier étant à la base de la langue littéraire. C'est au 10ème siècle que  naquit la nation tcherkesse, mais l'apparition des deux langues, l'une occidentale (ou bien adyghéen) et l'autre orientale (nommée kabarde), interviendra après l'invasion mongole du 13ème siècle. La littérature en adyghéen est récente et l'alphabet cyrillique en vigueur auquel furent ajoutées de nombreuses lettres supplémentaires pour traduire la complexité des sons date de la révolution. Une importante communauté vit actuellement en Turquie et en Jordanie.

ALPHABET CYRILLIQUE ADYGHEEN

А   Б   В   Г   ГУ   ГЪ   ГЪУ   Д   ДЖ   ДЗ   ДЗУ   Е   Ё   Ж

ЖЪ   ЖЪУ   ЖЬ   З   И   Й   К   КУ   КЪ   КЪУ   КӀ  КӀУ  Л 

ЛЪ   ЛӀ   М   Н   О   П   ПӀ   ПӀУ   Р   С  Т  ТӀ   ТӀУ   У   Ф

Х   ХЪ   ХЪУ   ХЬ   Ц   ЦУ   ЦӀ   Ч   ЧЪ   ЧӀ   Ш   ШЪ   ШЪУ  
  
ШӀ   ШӀУ   Щ   Ъ   Ы   Ь   Э   Ю   Я   Ӏ   ӀУ

LES NOMBRES

Le système numéral est de type vigésimal (base 20). Quant au nombre 1000, il rappelle le  turc bin.

1          зы
2          тӏу
3          щы
4          плӏы
5          тфы
6          хы
7          блы
8          и
9          бгъу
10        пшӏы

11         пшӏыкӏузы
12         пшӏыкӏутӏу
13         пшӏыкӏущы
14         пшӏыкӏуплӏы
15         пшӏыкӏутфы
16         пшӏыкӏухы
17         пшӏыкӏублы
18         пшӏыкӏуи
19         пшӏыкӏубгъу

20        тӏокӏы
21         тӏокӏырэ зырэ
22        тӏокӏырэ тӏурэ
30        щэкӏы
31         щэкӏырэ зырэ
40        тӏокӏитӏу                                      (2x20)
41         тӏокӏитӏурэ зырэ   
50         шъэныкъо                                 (moitié de 100)
51         шъэныкъорэ зырэ
60        тӏокӏищ
61         тӏокӏищырэ зырэ
70        тӏокӏищырэ пшӏырэ
71         тӏокӏищырэ пшӏыкӏузырэ      (3x20+11)
80        тӏокӏиплӏ
81         тӏокӏиплӏырэ зырэ
90        тӏокӏиплӏырэ пшӏырэ
91         тӏокӏиплӏырэ пшӏыкӏузырэ    (4x20+11)
100      шъэ
1000   мин

LE TEMPS

LA DIVISION DU TEMPS

matin   пчэдыжь
midi   щэджагъу
soir   пчыхьэ
nuit   чэщы

jour   мафэ
semaine   тхьамафэ
mois   мазэ
année   илъэс

minute   такъикъ
heure   сыхьат

hier   тыгъуас
aujourd'hui   непэ
demain   нэущ

LES JOURS DE LA SEMAINE

lundi   блыпэ
mardi   гъубдж
mercredi   бэрэскэжъый
jeudi   мэфэку
vendredi   бэрэскэшху
samedi   шэмбэт
dimanche   тхьаумаф

LES MOIS DE L'ANNEE

janvier   январь
février   февраль
mars   март
avril   апрель
mai   май
juin   июнь
juillet   июль
août   август
septembre   сентябрь
octobre   октябрь
novembre   ноябрь
décembre   декабрь

Remarque:  Les noms des mois sont russes.

LE CORPS HUMAIN

artère   лъынтф
barbe   жакӏэ
bouche  жэ
bras   ӏэ
cerveau  куцӏы
cheveu   шъхьацы
cheville   лъэкӏэн
cil   нэбзыц
coeur  гу
colonne vertébrale   тхы
corps   пкъы
côte   цагэ
cou   пшъэ
coude  ӏэнтэгъу
crâne  шъхьэкъупшъхь
cuisse  копкъ
dent   цэ
doigt  ӏэхъуамб
dos  кӏыбы
épaule  тамэ, блыпкъ
estomac   нэгъу, ныбэ
fesse   пхэкӏ
foie   шӏу
front   натӏэ
genou   лъэгуандж
gorge   чый
hanche   ко, копкъ
intestin    кӏэтӏэй
jambe   лъакъо
joue   нэкӏушъхь, нэкӏушъу
langue   бзэгу
larme   нэпсы
lèvre   ӏупшӏэ
mâchoire   жэпкъы
main  ӏэ
menton   жэпкъ
moustache  пакӏэ
muscle   лыпц, лыпцэ
narine  пэгъуан
nerf   лъынтф
nez   пэ
nombril   ныбыдж
nuque   шъхьэкӏыб
oeil   нэ
ongle   ӏэбжъан
oreille   тхьакӏум
orteil   лъэхъуамб
os   къупшъхьэ
paupière   напӏэ
peau   кӏышъу
pied   лъакъо
poignet  ӏапшъ
poing   бжымы
poitrine  бгъэ
pouce  ӏэхъомбэшху
pouls  лъынтфэ къэу
poumon  тхьабылхэр
rein   жъэжъый
ride   зэлъагъэ                           
salive  ӏупсы
sang   лъы
sein   быдзы
sourcil   напцэ
squelette   къупшъхьэпкъ
sueur   пкӏантӏэ
talon  лъэдакъ
tête   шъхьэ
veine   лъынтф
ventre   ныбэ
visage  напэ, нэгу

LES ANIMAUX

animal   былым, псэушъхь
abeille   бжьэ
agneau   щъынэ
aigle   бгъэжъ
âne   щыды
araignée   бэдж
autruche   страус, мэхъшэбзыу
baleine   кит
canard   псычэт
cerf   шъыхьэ
chameau   махъшэ
chat   чэтыу
cheval   шы
chèvre   пчэны
chien   хьэ
cochon   къо
coq   атакъэ
crabe   къэраб
crapaud   чӏылъэ хьантӏаркъу
crocodile   архъуажъ
dauphin   хыкъу
écureuil   цызэ
éléphant   пыл
escargot   хьамлашкӏу
fourmi   къамзэгу
girafe   жираф
gorille   горилла, мамун ин
grenouille   хьантӏаркъу
guêpe   къэцыгъуан
hérisson   пыжъы
hibou   тыгъурыгъу
hippopotame   бегемот
hirondelle   пцӏашхъу
insecte   хьацӏэ-пӏацӏ
kangourou   кенгуру
lapin   тхьакӏумкӏыхьэ ӏас
léopard   леопард
lézard   хьамплъыжь
libellule   пкӏау
lièvre   тхьакӏумкӏыхь
lion   аслъан
loup   тыгъужъ
mouche   бадзэ
moustique   аргъой
mouton   мэлы
oie   къаз
oiseau   бзыу
ours   мышъэ
panthère   пантер
papillon   хьампӏырашъу
perroquet   ӏорпэӏожь
phoque   тюлень
pigeon   тхьаркъо
poisson   пцэжъый
poule   чэты
puce   бжыдзэ
rat   шъуае
renard   баджэ
requin   акул
rhinocéros   носорог
sangsue   дыо
sauterelle   пкӏау
serpent   блэ
singe   мамун
souris   цыгъо
taupe   чӏыхъумбыйнэшъу
taureau   цу
tigre   къэплъан
tortue   хьадэпчэмыӏу
vache   чэмы
veau   шкӏэ
zèbre   зебр

LA TERRE ET LE MONDE

LA NATURE

air   жьы
arbre   чъыгы
argent   тыжьын
bois   пхъэмбгъу, тахътэ
branche   къутамэ
brouillard   пщагъу
chaleur   фэбагъэ
ciel   уашъо
côte   нэпкъы, нэпкъ ӏушъу
couleur   шъо
désert   шъофы нэкӏ, пшэхъуалъ
eau   псы
éclair   пкӏыкӏэ
étoile   жъуагъо
fer   гъучӏы
feu   машӏо
feuille   пкӏашъэ
fleur   къэгъагъ
fleuve   псыхъо
forêt   мэзы
froid   чъыӏэ
fumée   ӏугъо
glace   мылы
herbe   уцы
île   хыгъэхъун
inondation   псы къиуныр
lac   хыкум, псыхъурай
lumière   нэфынэ
lune   мазэ
mer   хы
monde   дунае, дунай
montagne   къушъхьэ
neige   осы
nuage   пщэ
ombre   жьау
or   дышъэ
papier   тхылъыпӏ
pierre   мыжъо
plante   кӏыр
pluie   ощхы
poussière   сап
racine   лъапсэ
rocher   мыжъо ин
sable   пшахъо
soleil   тыгъэ
tempête   жьыуай
Terre   чӏыгу
terre   чӏыгу
vent   жьыбгъэ
verre   апч

LES COULEURS

blanc   фыжьы
bleu   гы
jaune   гъожьы
noir   шӏуцӏэ
rouge   плъыжьы
vert   шхъуантӏэ, уцышъо

LES POINTS CARDINAUX

nord   темыр
sud   къыблэ
est   тыгъэкъокӏыпӏ
ouest   тыгъэкъохьапӏ

LES SAISONS

printemps   гъатхэ
été   гъэмафэ
automne   бжыхьэ
hiver   кӏымаф